احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
275
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
« نظر به كسالت نواب اشرف و الا بشما مرخصى داده مىشود كه فورا بموقع اجرا گذاريد و كارها را به مسيو واسل كه در راه است واگذار نمائيد » . پرنس رويس گفت من ابدا كسالتى ندارم و تقاضاى مرخصى هم نكرده بودم ! 5 شنبه 15 صفر - 23 دسامبر بعد از خبر حركت مجاهدين از ساوه و نزديك شدن قشون روس به منظريه نمايندگانيكه در قم اقامت داشتند به طرف كاشان رفتند و همچنين ماشاء اللّه خان و نايب حسين با بقيه نفرات خودشان كه به طرف ساوه رفته بودند بقم مراجعت كرده و به سمت كاشان حركت نمودند . خبر تخليه قم و حركت مجاهدين به طرف كاشان در اصفهان اثرات فوق العاده نمود و بشدت بهيجان اهالى افزود عدهء مجاهدين حاضر براى حركت بقم شدند . از طرف رئيس الوزراء آقا ميرزا محمد نجات به طرف رباطكريم حركت كرد كه امير حشمت را حضورا ملاقات كرده و خاطر وى را از مقاصد دولت مطلع نمايد . در طهران از دو ساعت از شب گذشته آژانها در كميسريها و محل كشيك خودشان حاضر بوده و نظر به پاره انتشارات از اول غروب تا صبح مشغول حفظ امنيت شهر بودند . ميرزا محمد نجات نزديك غروب بتهران مراجعت كرد چون تا قاسمآباد بيشتر نتوانسته بود برود بواسطه جنگ مجاهدين با روسها در قادرون راه به كلى مسدود بوده و موفق بديدار امير حشمت نگرديد . قشون روس بقريه كلمه كه بين رباطكريم و تهران واقع است رسيده و مجاهدين از سه طرف محصور شدند قشون مقيم ينگىامام هم به طرف كرج حركت كردند و امنيت اطراف شهر بقزاقها و ژاندارمهاى تهران واگذار شد . بطوريكه فراريان جنگى حكايت ميكردند يكساعت و نيم بعد از ظهر روز چهارشنبه قشون روس از سمت ينگىامام با چهار عراده توپ بزرگ و چندين عراده ميتراليوز برباطكريم نزديك شدند و جنگ شروع شده مجاهدين در اطراف قاسمآباد و تپههاى نزديك آنجا سنگرهائى تهيه كرده مشغول زدوخورد شدند قشون روس هم در يك فرسخى اقامت نموده و از ابتداى جنگ شروع به شليك توپ نموده تا نزديك غروب سنگرهاى مجاهدين با توپ بمباردمان شده بدون اينكه يك گلوله از آنان به افراد برسد حوالى غروب عدهء خيال فرار داشته اما سوارهنظام روس نزديك شده جنگ با شمشير شروع و بعد از مهاجمات خونين مجاهدين و ژاندارمها عقب نشسته و در حدود هفتاد نفر تلفات دادند . ابلاغيه از طرف سفارت روس مورخه 14 صفر بطوريكه فرمانده قشون امپراطورى اطلاع ميدهد روز يكشنبه ششم دكابر مطابق 11 صفر قشون امپراطورى ساوه را تصرف نموده اشرار و مفسدينى كه برضد پادشاه قانونى و دولت قيام نموده بودند فرار اختيار كرده مقتولين و مجروحين خود را در ميدان بجا گذاشتند . تعاقب اشرار دوام داشت - ديروز تمام توابع و اطراف قم توسط قشون امپراطورى اشغال شد سفارت امپراطورى روس اهالى پايتخت را متوجه ميسازد كه هرگونه اخبار راجع به پيشرفت اشرار را كه محض كذب است محل اعتناء قرار نداده باور ننمايند . » مطبوعات خارج راجع بايران « از جرايد انگليس - در ايران راجع بفارس - ابلاغيه وزارت خارجه لندن مورخ 27 نوامبر برحسب اطلاعاتى كه از ايران بوزارت امور خارجه رسيده است حوادث عمدهء كه متعاقب حمله و توقيف قونسول انگليس در شيراز و اتباع آن دولت رخ داده از قرار تفصيل ذيل است : در تاريخ 10 نوامبر ژاندارمرى ايران بدون اخطاريه قونسول و مدير تلگرافخانه هند و اروپا و اعضاى بانك شاهنشاهى را در موقعى كه بدفترخانه بانك ميرفتند توقيف كرده سپس تمام اموال و املاك خصوصى آنان را ضبط نمودند . اروپائيها را از شيراز